Siliconen vs plastic: is siliconen écht een beter alternatief?

Siliconen is geen plastic, ook al lijkt het er in de keuken vaak wel op. Plastic wordt gemaakt van aardolie, siliconen ontstaat uit silicium, een grondstof die simpelweg uit zand wordt gewonnen. Beide vallen onder de bredere groep kunststoffen, maar chemisch zijn het compleet andere materialen. En dat verschil is geen ver-van-je-bed-theorie: het bepaalt hoe veilig, hittebestendig en milieuvriendelijk je keukengerei daadwerkelijk is.

In het kort

• Siliconen (ook wel silicone genoemd) is geen plastic: het is een aparte kunststofgroep, gemaakt van silicium (uit zand), zuurstof en koolstof, in plaats van aardolie.
• Siliconen kan tegen extreme temperaturen (bij bakvormen doorgaans zo’n -80°C tot 200°C) en bevat van nature geen BPA.
• Siliconen valt niet zomaar uiteen zoals plastic, maar recent onderzoek laat zien dat herhaalde stoomsterilisatie van siliconen producten, zoals babyspenen, wél micro- en nanoplastics kan vrijgeven.
• Bij verhitting boven de temperatuuradviezen van de fabrikant (meestal rond 150 tot 200°C) kunnen siliconen bakvormen siloxanen afgeven.
• Het RIVM vond geen wetenschappelijk bewijs voor een direct verband tussen siliconen en algemene gezondheidsklachten, los van lokale reacties bij een lekkend implantaat.
• Het grootste risico zit in goedkope siliconen producten met vulstoffen, niet in puur, gecertificeerd siliconen zelf.

Is siliconen een soort plastic?

Technisch gezien niet, en dat verrast bijna iedereen die het voor het eerst hoort. Plastic en siliconen vallen allebei onder de overkoepelende term kunststoffen, oftewel synthetische polymeren. Maar binnen die groep zijn het twee verschillende families. Plastic bestaat uit lange koolstofketens op basis van aardolie. Siliconen bestaat uit verbindingen van silicium, zuurstof en koolstof, en wordt gemaakt van silicium: hetzelfde element dat de basis vormt van gewoon zand.

De Rijksoverheid legt dit onderscheid helder uit op Waarzitwatin.nl: siliconen en plastic zijn allebei kunststoffen, maar met een compleet andere chemische samenstelling. Dat verschil in structuur verklaart meteen waarom siliconen zich in de praktijk zo anders gedraagt, van hittebestendigheid tot de manier waarop het al dan niet uiteenvalt.

Wat siliconen kunnen dat plastic niet kan

Siliconen dankt zijn populariteit aan een paar eigenschappen waar gewoon plastic niet aan kan tippen. Volgens de Rijksoverheid zijn siliconen bakvormen bestand tegen temperaturen tussen ongeveer -80°C en +200°C. Dezelfde bakvorm kan dus zowel de vriezer als de oven in, iets waar plastic simpelweg niet tegen kan.

Daarnaast is siliconen extreem flexibel en vrijwel onbreekbaar. Je kunt het buigen, wringen en uitrekken zonder dat het scheurt. Het oppervlak is bovendien niet poreus, waardoor bacteriën zich er minder makkelijk in nestelen dan in de kleine krasjes van plastic. En omdat het chemisch inert is, reageert siliconen nauwelijks met voedsel of dranken. Precies dat maakt het zo geschikt voor de keuken.

Geeft siliconen microplastics af?

Grotendeels niet, maar helemaal “nooit” is inmiddels te stellig gebleken. In tegenstelling tot plastic verweert siliconen niet geleidelijk in steeds kleinere brokjes die in je eten belanden. Bij normaal gebruik, zoals koken, bakken of afwassen, is er geen onderzoek dat aantoont dat siliconen keukengerei microplastics aan je eten afgeeft.

Toch is er een belangrijke uitzondering. Een peer-reviewed studie in Nature Nanotechnology (Su et al., 2022) onderzocht wat er gebeurt als je siliconen rubberen babyspenen herhaaldelijk steriliseert met stoom, zoals bij flesvoeding gebruikelijk is. Het oppervlak van de speen bleek dan door de hitte en vochtigheid langzaam te “etsen”, waarbij meetbare hoeveelheden micro- en nanoplastics vrijkwamen. De onderzoekers schatten dat een baby op deze manier tegen de leeftijd van één jaar meer dan 600.000 van dit soort deeltjes kan binnenkrijgen via deze specifieke route.

Dat is een ander mechanisme dan gewoon ovengebruik van een bakvorm of het afwassen van een spatel, en de bevinding is dan ook niet zomaar één op één te vertalen naar elk stuk siliconen keukengerei. Maar het laat wel zien dat “siliconen geeft nooit microplastics af” als absolute uitspraak niet meer houdbaar is. Plastic keukengerei brokkelt op die manier wél geleidelijk af, en dat is nog maar één van de plekken waar microplastics zich in je keuken verstoppen.

Waarom siliconen veilig is en geen BPA bevat

Bij normaal gebruik geldt siliconen als veilig, en dat is niet zomaar een claim van fabrikanten. De Rijksoverheid stelt dit officieel vast, en ook internationale toezichthouders zoals de Canadese overheid geven aan dat siliconen producten bij regulier gebruik geen gevaar opleveren voor de gezondheid.

Het RIVM deed daarnaast onderzoek naar siliconen, vooral naar aanleiding van vragen over siliconen borstimplantaten. De conclusie: geen wetenschappelijk bewijs voor een direct verband tussen siliconen en algemene gezondheidsklachten. Lokale ontstekingsreacties kunnen ontstaan als siliconengel uit een implantaat lekt, maar dat risico staat los van het gebruik van een simpele siliconen spatel of bakvorm.

Puur siliconen bevat ook geen BPA, om de simpele reden dat het niet van dezelfde grondstoffen wordt gemaakt als plastic, al is of siliconen ook echt volledig BPA-vrij is een vraag met net wat meer nuance dan het label op de verpakking doet vermoeden.

Toch is er een nuance die het Voedingscentrum benadrukt. Sinds 2025 is BPA verboden in materialen die met voedsel in aanraking komen, en dat verbod geldt ook voor vergelijkbare bisfenolen zoals BPS. Het label “BPA-vrij” op keukengerei garandeert je daarmee nog niet dat een product vrij is van élke zorgwekkende stof, simpelweg omdat niet elk product vermeldt welke stoffen precies zijn gebruikt. Voor puur siliconen keukengerei speelt dit sowieso niet, omdat het materiaal fundamenteel anders is samengesteld dan het plastic waar BPA wél in kan voorkomen.

Wanneer siliconen tóch schadelijke stoffen kan afgeven

Helemaal zorgeloos is het verhaal niet, en dat mag gezegd worden. Tijdens het productieproces van siliconen bakvormen ontstaan er siloxanen, vluchtige bijproducten van het materiaal zelf. Volgens de Rijksoverheid verwijderen fabrikanten deze in de meeste gevallen door de bakvorm na productie lang genoeg te verhitten. Bak je thuis echter op te hoge temperaturen, dan kunnen siloxanen opnieuw ontstaan. Een Franse studie en een Belgisch onderzoek van Test Aankoop wezen hier al eerder op. Of dit in de praktijk daadwerkelijk gezondheidsschade veroorzaakt, is nog onvoldoende onderzocht. Voorzichtigheid is hier dus redelijker dan paniek.

Was nieuwe siliconen bakvormen daarom altijd eerst goed uit, en overweeg om ze voor het eerste gebruik in te branden. Vul de vorm met een mengsel van water en olie en zet hem een uur op 220 graden. Zo verwijder je eventuele restjes van het productieproces. Houd je verder gewoon aan de temperatuuradviezen van de fabrikant, dan blijft het risico op siloxaanvorming klein.

Een groter en concreter risico is goedkope siliconen met vulstoffen. Om productiekosten te drukken, mengen sommige fabrikanten hun siliconen met plastic, weekmakers of andere goedkope vulstoffen, zelfs bij producten waarop “100% siliconen” staat. Die vulstoffen kunnen wél schadelijke stoffen afgeven bij verhitting.

Gelukkig kun je dit zelf checken. Wring of draai het product stevig tussen je vingers. Zie je witte strepen of vlekken verschijnen? Dan zit er een vulstof in, en kun je het product beter laten liggen. Puur, hoogwaardig siliconen behoudt overal dezelfde kleur, hoe hard je ook knijpt.

Siliconen versus plastic: het verschil op een rij

Siliconen en het milieu: beter, maar niet perfect

Op de meeste punten is siliconen de milieuvriendelijkere keuze, al is het geen wondermiddel. De productie vraagt geen aardolie, het materiaal valt niet zomaar uiteen in microplastics, en een goede siliconen bakvorm of spatel gaat vaak tien jaar of langer mee zonder kapot te gaan. Dat scheelt flink in afval vergeleken met wegwerpplastic.

Het omslagpunt zit aan het eind van de levensduur. Siliconen is niet biologisch afbreekbaar, en blijft, als het toch in de natuur belandt, extreem lang intact. Recycling is in Nederland nog nauwelijks beschikbaar: er bestaat geen landelijk inzamelsysteem zoals voor plastic en papier. Een oude siliconen spatel belandt in de praktijk dus meestal gewoon bij het restafval. En áls siliconen al wordt gerecycled, gebeurt dat meestal met kwaliteitsverlies, richting mindere toepassingen zoals industriële smeermiddelen.

Waar je op moet letten bij de aankoop van siliconen keukengerei

Check of het product expliciet is goedgekeurd voor contact met voedsel, via een certificering zoals LFGB (de strenge Duitse norm) of FDA (Amerikaanse voedselveiligheid). Die keurmerken garanderen dat het materiaal is getest op voedselveiligheid, in tegenstelling tot een ongecertificeerd “food grade silicone”-label van een webshop buiten de EU.

Let ook op de temperatuurspecificatie. Siliconen met platina als katalysator kan doorgaans tegen hogere temperaturen. Goedkopere varianten met peroxide als katalysator houden meestal minder hitte vol. Twijfel je? Doe dan de wring-test uit de vorige sectie, en koop liever bij een gevestigde merknaam dan bij de goedkoopste optie van een onbekende verkoper.

Twijfel je nog welk materiaal het beste bij jouw keuken past? Een complete keukengereiset zonder plastic en BPA combineert vaak siliconen, RVS en hout, zodat je per taak het meest geschikte materiaal in huis hebt.

Veelgestelde vragen over siliconen en plastic

Wat is silicone precies?

Silicone, ook wel siliconen genoemd, is een synthetisch materiaal gemaakt van silicium, zuurstof en koolstof. Het gedraagt zich rubberachtig en flexibel, maar valt technisch onder een andere groep kunststoffen dan plastic op basis van aardolie.

Zijn siliconen schadelijk voor je gezondheid?

Bij normaal gebruik van hoogwaardig, gecertificeerd siliconen zijn er geen wetenschappelijke aanwijzingen voor gezondheidsschade. Risico’s ontstaan vooral bij verhitting boven de temperatuuradviezen van de fabrikant, bij goedkope producten met vulstoffen, of bij herhaalde stoomsterilisatie van siliconen speenproducten voor baby’s.

Is siliconen giftig?

Puur, voedselveilig siliconen wordt niet als giftig beschouwd. Het is chemisch inert en reageert niet met voedsel. Het grootste risico zit in ongecertificeerde, goedkope producten met vulstoffen, want die vulstoffen kunnen wél schadelijke stoffen bevatten.

Wat is een goed alternatief voor plastic naast siliconen?

Glas, roestvrij staal en keramiek zijn stevige alternatieven, vooral voor opslag en bewaren. Voor hittebestendig keukengerei zoals spatels en bakvormen is siliconen vaak praktischer, terwijl RVS als beter alternatief voor plastic juist uitblinkt bij lunchboxen en drinkflessen.

Kun je siliconen keukengerei gewoon in de vaatwasser doen?

Ja, hoogwaardig siliconen kan meestal gewoon in de vaatwasser, anders dan bijvoorbeeld een houten snijplank. Check wel de gebruiksaanwijzing van de fabrikant, zeker bij producten met een lagere temperatuurbestendigheid.

Waarom voelt siliconen soms plakkerig of vet aan?

Dat wijst meestal op vulstoffen, of op een mindere kwaliteit siliconen die niet goed bestand is tegen olie en vet. Doe in dat geval de wring-test: zie je witte strepen, dan kun je het product beter vervangen.

Conclusie: is siliconen een beter alternatief dan plastic?

Ja, met kanttekeningen. Siliconen is geen plastic, geeft bij normaal gebruik geen microplastics af en bevat geen BPA, wat het voor veel keukentoepassingen aantoonbaar veiliger maakt dan plastic. Maar de winst zit hem in kwaliteit: kies gecertificeerd siliconen van een betrouwbaar merk, vermijd extreme temperaturen, en wees kritisch op goedkope producten met vulstoffen. Voor opslag en bewaren blijven glas en RVS nog altijd de zekerste keuze.

Bronnen

• Rijksoverheid, WaarZitWatIn. Siliconen. Geraadpleegd via waarzitwatin.nl
• Rijksoverheid, WaarZitWatIn. Siliconen bakvormen. Geraadpleegd via waarzitwatin.nl
• RIVM. Gezondheidsrisico’s van siliconen borstimplantaten: evaluatie van recente literatuur. Geraadpleegd via rivm.nl
• Voedingscentrum, via Radar AVROTROS (2025). Laat jij plastic keukengerei in de hete pan? Geraadpleegd via radar.avrotros.nl
• Test Aankoop (2014). Onderzoek naar siloxaanafgifte bij siliconen bakvormen bij hoge temperaturen. Geraadpleegd via testaankoop.be
• Su, Y., Hu, X., Tang, H., Lu, K., Li, H., Liu, S., Xing, B., Ji, R. (2022). Steam disinfection releases micro(nano)plastics from silicone-rubber baby teats as examined by optical photothermal infrared microspectroscopy. Nature Nanotechnology. Geraadpleegd via nature.com