Wat zijn microplastics precies, en hoe ontstaan ze?

Je hoort het overal: in het nieuws, op verpakkingen, in gesprekken aan de keukentafel. Microplastics. Maar wat zijn het nou eigenlijk precies, en waarom duiken ze plotseling overal op? Het antwoord is simpeler dan je misschien denkt, en tegelijk indringender: het zijn piepkleine stukjes van hetzelfde plastic dat al decennia in je huis, je kleding en je verpakkingen zit, alleen dan in een vorm die je niet meer ziet.

In het kort

• Microplastics zijn kunststofdeeltjes kleiner dan 5 millimeter; er is geen officiële ondergrens, dus ook nanoplastics vallen eronder.
• Er zijn twee hoofdtypen: primaire microplastics die doelbewust aan producten worden toegevoegd (zoals scrubkorrels), en secundaire microplastics die ontstaan doordat grotere plastic producten afbrokkelen of slijten. Die laatste categorie is verantwoordelijk voor het overgrote deel.
• Volgens het RIVM is zwerfafval de grootste bron, gevolgd door textielvezels, bandenslijtage en bouwstof.
• Microplastics zijn wereldwijd aangetroffen in bodem, water en lucht, en komen via voedsel, drinkwater en inademing in het menselijk lichaam terecht.
• De exacte gezondheidseffecten op lange termijn zijn nog onderwerp van onderzoek, maar het voorzorgsprincipe pleit ervoor om blootstelling te verminderen waar dat makkelijk kan.

Wat microplastics precies zijn

Microplastics zijn kunststofdeeltjes kleiner dan 5 millimeter, ongeveer de grootte van een sesamzaadje of kleiner. De grotere exemplaren kun je nog met het blote oog zien, als kleine gekleurde stipjes. De kleinste deeltjes, de nanoplastics, zijn dat allang niet meer: die zijn zo klein dat ze onder een gewone microscoop al lastig te herkennen zijn. Een officiële ondergrens bestaat niet, wat betekent dat nanoplastics chemisch gezien gewoon meetellen als microplastics.

Er bestaan twee hoofdcategorieën, en het onderscheid is verrassend nuttig om te kennen. Primaire microplastics worden doelbewust aan producten toegevoegd vanwege hun functie: denk aan de scrubkorrels die vroeger in exfoliërende gezichtsreinigers zaten. Secundaire microplastics ontstaan juist ongepland, doordat grotere plastic producten in het milieu of bij gebruik afbrokkelen en slijten, zoals een verweerde plastic tas of een autoband die over het asfalt rolt. Het gezaghebbende IUCN-rapport van Boucher en Friot (2017), de eerste studie die dit wereldwijd in kaart bracht, concludeert dat secundaire bronnen wereldwijd verreweg het grootste aandeel vormen, met het wassen van synthetisch textiel als een van de grootste losse bijdragers.

Waar microplastics vandaan komen

Het RIVM bracht in kaart welke bronnen het zwaarst wegen, en het resultaat is best verrassend als je alleen aan cosmetica-scrubkorrels dacht. Zwerfafval, vooral verpakkingen en wegwerpartikelen, scoort het hoogst als bron van microplastics. Daarna volgen, met een net iets lagere maar nog altijd aanzienlijke bijdrage: kledingvezels die vrijkomen bij het wassen, bandenslijtage van auto’s, stof van bouwplaatsen, landbouwplastics, en rivieren die microplastics vanuit het buitenland aanvoeren. Ook afvalwater, rioolslib en compost dragen bij, simpelweg omdat al deze bronnen samenkomen in het riool.

Dat zwerfafval bovenaan staat, is een nuttig gegeven: het betekent dat een groot deel van het probleem niet in je eigen keuken of badkamer zit, maar in hoe plastic überhaupt wordt weggegooid en verwerkt. Tegelijkertijd blijven kledingvezels en cosmetica reële, beïnvloedbare bronnen die dicht bij huis liggen.

Waar microplastics allemaal voorkomen

Microplastics zijn inmiddels overal aangetroffen: in de bodem, in oppervlaktewater en drinkwater, en zelfs in de lucht die je inademt. Ze zijn gevonden op de bodem van de diepste oceanen en in het ijs van de Noordpool, maar net zo goed gewoon in het stof van je eigen woonkamer. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) onderzocht specifiek drinkwater en concludeerde in 2019 dat het gezondheidsrisico op basis van de toen beschikbare data laag werd ingeschat, met de kanttekening dat er dringend meer onderzoek nodig is en dat flessenwater doorgaans hogere concentraties bevat dan kraanwater. Milieu Centraal wijst er daarnaast op dat je met een paar simpele aanpassingen in huis, zoals bewuster wassen en minder plastic verhitten, al een reëel verschil maakt in je eigen bijdrage aan de uitstoot.

Voor je dagelijkse blootstelling zijn drie routes het meest relevant: voedsel, water en lucht. Via voedsel komen microplastics vooral binnen door verpakkingen en keukengerei, precies het terrein van microplastics in de keuken. Via water spelen zowel drinkwater als voedingsmiddelen als thee een rol: een enkel plastic theezakje kan al miljarden deeltjes afgeven, het onderwerp van microplastics in theezakjes. En in de lucht zorgen synthetisch textiel, verf en bandenslijtage voor een constante, onzichtbare bron.

Wat microplastics met je gezondheid doen

Dit is de vraag waar de meeste mensen eigenlijk naartoe willen, en het eerlijke antwoord is: de wetenschap staat hier nog volop in ontwikkeling. Onderzoekers hebben microplastics inmiddels aangetroffen in menselijk bloed, longen, en zelfs in hersenweefsel. Wat dat precies betekent voor je gezondheid op lange termijn, is nog niet volledig vastgesteld.

Wél is duidelijk dat je lichaam een deel van de microplastics die je binnenkrijgt weer op natuurlijke wijze afvoert, al bestaat er geen bewezen manier om dat proces te versnellen, precies de nuance achter hoe je lichaam microplastics verwerkt, inclusief waarom veel “detox”-adviezen niet houdbaar blijken.

Een deel van de zorg gaat specifiek over hormoonverstoring, waarbij stoffen die aan plastic zijn toegevoegd, zoals BPA en ftalaten, het lichaam kunnen beïnvloeden. Dat mechanisme is chemisch iets anders dan het fysieke deeltje zelf, en staat centraal in het effect van BPA en ftalaten op je hormonen.

Volledig microplastic-vrij leven is met de huidige stand van zaken niet realistisch, simpelweg omdat de deeltjes zo wijdverspreid zijn. Wel liggen de grootste, makkelijk te vermijden bronnen dicht bij huis: plastic keukengerei, synthetische kleding en cosmetica met toegevoegde microplastics zijn concrete plekken om te beginnen.

Veelgestelde vragen over microplastics

Wat is het verschil tussen microplastics en nanoplastics?

Microplastics zijn kleiner dan 5 millimeter. Nanoplastics zijn nog een stuk kleiner, doorgaans kleiner dan 100 nanometer, en zo klein dat ze zelfs celwanden kunnen passeren. Er bestaat geen officiële ondergrens voor microplastics, dus nanoplastics vallen chemisch gezien gewoon binnen dezelfde definitie.

Waar zit microplastic precies in?

In een verrassend brede reeks producten: verpakkingen, synthetische kleding, autobanden, verf, cosmetica, theezakjes en plastic keukengerei. Ook in het milieu zelf, in bodem, water en lucht, zit inmiddels microplastic dat oorspronkelijk uit al deze bronnen afkomstig is.

Zit er microplastic in leidingwater?

Ja, microplastics zijn aangetroffen in zowel leidingwater als flessenwater, doorgaans in lagere concentraties in leidingwater dan in water uit plastic flessen. De exacte hoeveelheid verschilt per meetmethode en locatie.

Kun je microplastics volledig vermijden?

Nee, niet volledig, gezien hoe wijdverspreid ze inmiddels zijn in het milieu, voedsel en de lucht. Wel kun je de grootste, makkelijk te vermijden bronnen aanpakken, zoals plastic keukengerei, synthetische kleding en cosmetica met microplastics.

Is er een verbod op microplastics?

Deels. Sinds oktober 2023 verbiedt een Europese verordening het opzettelijk toevoegen van microplastics aan producten zoals cosmetica, met overgangstermijnen die per productcategorie verschillen. Dit verbod raakt vooral primaire microplastics; secundaire microplastics, die ontstaan door slijtage van bestaand plastic, vallen er niet onder.

Conclusie: microplastics zijn overal, maar niet onbeheersbaar

Microplastics zijn kleine kunststofdeeltjes die zowel doelbewust worden toegevoegd als ontstaan door slijtage van groter plastic, met die laatste categorie als grootste bron. Ze zijn wereldwijd aangetroffen in bodem, water, lucht en het menselijk lichaam, en de exacte gezondheidseffecten worden nog onderzocht. Volledig vermijden is niet realistisch, maar de grootste, meest voor de hand liggende bronnen in je eigen keuken, kledingkast en badkamerkastje zijn wel degelijk aan te pakken.

Bronnen

• RIVM. Factsheet Microplastics in Nederlandse wateren. Geraadpleegd via rivm.nl
• RIVM. Inventarisatie en prioritering van bronnen en emissies van microplastics. Geraadpleegd via rivm.nl
• RIVM. Kennisnotitie: Microplastics in de lucht. Geraadpleegd via rivm.nl
• RIVM, Signalen Leefomgeving en Gezondheid. Microplastics. Geraadpleegd via signalenleefomgeving.nl
• Boucher, J. & Friot, D. (2017). Primary Microplastics in the Oceans: A Global Evaluation of Sources. IUCN, Gland. DOI: 10.2305/IUCN.CH.2017.01.en
• World Health Organization (2019). Microplastics in Drinking-Water.
• Milieu Centraal. Meer over minder microplastics. Geraadpleegd via milieucentraal.nl
• Europese Commissie / ECHA. Verordening (EU) 2023/2055 inzake synthetische polymeermicrodeeltjes. Geraadpleegd via eur-lex.europa.eu en echa.europa.eu